Wetenschappelijk Onderzoek

onderzoek_6b

Algemene informatie

Het wetenschappelijk onderzoeksprogramma van het ErasMS is gebaseerd op het begrijpen van MS over het leven (‘understandig MS across the lifespan’). Door middel van het volgen van het klinisch beloop en materiaal van verschillende cohorten van MS patiënten proberen we ons begrip over het ziekteproces van MS te vergroten.

Daarnaast kunnen we doordat we onze aandacht als expertisecentrum ook richten op ontstekingsziekten van de hersenen die niet MS zijn (zoals neuromyelitis optica) ook verder in de breedte leren wat een ontstekingsziekte van de hersenen betekent. Binnen ons gehele programma proberen we de wortel van MS te ontrafelen door in detail naar opbouw en functie van de witte bloedcellen van het afweersysteem te kijken.

Door dit te relateren aan leeftijd, ziektebeloop, genetisch risicopakket en ziekte-uitkomsten, proberen we de relevante afwijkingen binnen het afweersysteem te identificeren. Hiervoor zetten we de meest innovatieve immunologische en genetische onderzoeksmethoden in.

Deelname aan onderzoek is altijd volledig vrijwillig. Ook bij deelname is het altijd mogelijk u, zonder opgaaf van reden, terug te trekken uit een studie waaraan u eventueel deel neemt.

Achtergrond​

Neuro-immunologisch hersenonderzoek (Neuro-Immunologie Brein (NIB) onderzoek)

Op dit moment is de oorzaak van MS onbekend. Het is van groot belang om dit te begrijpen, niet alleen om dit soort ziektes mogelijk te voorkomen, maar ook om het ziektebeloop beter te voorspellen en behandelen.

Het afweersysteem is verstoord in patiënten met MS. Dit leidt tot overmatige activering van bepaalde afweercellen die in staat zijn om de hersenen binnen te dringen en lokaal schade aan te richten. Meer kennis over welke cellen dit exact zijn en wat deze cellen hiertoe motiveert is noodzakelijk. Hoe eerder in kaart wordt gebracht hoe afweercellen zich gaan gedragen, hoe sneller er kan worden voorspeld en ingegrepen per individuele patiënt. De prikkel die schadelijke afweercellen beweegt om de hersenen in te gaan is waarschijnlijk het resultaat van een nauw samenspel tussen factoren in erfelijk materiaal (DNA) en uit de omgeving. Onze onderzoeksgroep beoogt de veroorzaker van MS tot op de afweercel te doorgronden. Ook zoeken we naar kruisverbanden met varianten van MS, zoals kinder MS en neuromyelitis optica spectrum ziekte (NMOSD).

Verstoord afweersysteem in het ziekteproces van MS

Het afweersysteem bestaat uit verschillende typen cellen die ons lichaam beschermt tegen indringers van buitenaf, zoals virussen, bacteriën en schimmels. Een groep gespecialiseerde afweercellen binnen deze verdedigingslinies, genaamd lymfocyten, ruimt indringers op waar het lichaam al een keer eerder mee in aanraking is geweest. Na herkenning vermenigvuldigen deze cellen zich en gaan naar de plaats van infectie om het gevecht met deze indringers aan te gaan. Dit gevecht wordt een ontstekingsreactie genoemd die na een overwinning van de lymfocyten weer uitdooft. Bij een ziekte als MS zijn ‘B’ en ‘T’ lymfocyten overactief, waardoor ze niet alleen indringers maar ook de gezonde cellen in de hersenen aanvallen. Deze aanval vertegenwoordigt ook de tijdelijke, klinische terugval in MS (schub). Het vizier van de lymfocyt is hierbij gericht op de beschermings- en geleidingslaag van zenuwcellen, myeline. De ontstekingsreacties die als gevolg hiervan plaatsvinden zijn de witte vlekken die worden gezien op de MRI scan van een patiënt met MS. Deze vlekken kunnen ook weer verdwijnen, wat een teken is dat de ontstekingsreacties zijn uitgedoofd en myeline (deels) is hersteld. Wanneer dit onvoldoende gebeurt, zal ook de zenuwcel zelf worden aangetast (axonale schade). Dit proces is onomkeerbaar en leidt tot uitvalsverschijnselen die niet meer herstellen.

Biomarker identificatie

Het is van cruciaal belang om accuraat te kunnen voorspellen hoe een ziekte als MS bij een patiënt zal verlopen of hoe deze zal reageren op bepaalde therapie. Zal er bijvoorbeeld een agressief beloop zijn, waarbij er snel definitieve uitvalsverschijnselen optreden, en op welk moment moet er bepaald type behandeling gegeven worden zonder dat daar ernstige bijwerkingen door ontstaan?

Ons team streeft ernaar om voorspellers (‘biomarkers’) hiervan te ontdekken aan de hand van eigenschappen van een brein-infiltrerende afweercel en met name de lymfocyt en de schade die deze lokaal veroorzaakt, en deze toe te passen in de praktijk. Om dit te realiseren wordt er in het ErasMS bloed en hersenvocht verzameld van patiënten, zowel jong als oud, met verschillende vormen van MS. Hierdoor kunnen we onderzoeken hoe specifieke verandering in dit materiaal samenhangt met ziektebeloop of uitkomst van therapie.

Therapeutische strategieën bij MS

Tot dusver blijkt alleen therapie gericht tegen het afweersysteem effectief te zijn in een ziekte als MS. Dit soort therapie remt de ziekte, maar voorkomt of geneest deze niet. Hier moet snel winst behaald worden. Een van de grote nadelen van bestaande therapievormen is dat zowel schadelijke als goede afweercellen worden geremd. Goede afweercellen zijn nodig om infecties te bestrijden. Met het geven van dit soort therapie is de kans op ernstige bijwerkingen dus hoog. Echter, hoe eerder de schadelijke, brein-infiltrerende afweercel wordt geremd, hoe groter de kans dat de fase van onherstelbare schade in het brein niet wordt bereikt. Wanneer we weten welke afweercel cruciaal is voor het ziektebeloop, kunnen we hier ook gerichte therapie op ontwikkelen die uiteindelijk op een vroeger moment en met minder risico ingezet kan worden. Ook leveren uitkomsten van huidige therapie hier nieuwe inzichten in; doordat we MS patiënten volgen na een bepaalde therapie krijgen we een indruk welke eigenschap van een afweercel leidend is voor een klinisch effect.

Beschadiging van zenuwen bij MS

Wanneer een afweercel actief is, zoals in de hersenen van mensen met MS, scheidt deze ook stoffen uit die terecht komen in het hersenvocht en bloed. Daarnaast zorgt lokale ontsteking er weer voor dat stoffen vrijkomen die afweercellen aantrekken, of het resultaat zijn van schade aan zenuwcellen. Wij denken dat de balans in deze stoffen ons kan helpen in het herkennen van bepaalde subvormen van en het voorspellen van het beloop van MS. Over het algemeen speelt het aantrekken van geactiveerde afweercellen (lymfocyten) een dominante rol in het begin van de ziekte, terwijl ophoping en verdere infiltratie van deze cellen in het breinweefsel uiteindelijk zorgt voor de onherstelbare schade. Op basis van recente resultaten lijken stoffen genaamd soluble CD27 (sCD27; activering), CXCL10 (aantrekking) en neurofilament light chain (NF-L; schade) belangrijke kandidaten te zijn.

Technische modaliteiten

Naast het unieke materiaal dat wij verzamelen binnen ons centrum, maken wij gebruik van de meest vooraanstaande technieken om een zo goed mogelijk beeld te krijgen van de schadelijke afweercellen (lymfocyten) in MS. Dit doen wij in samenwerking met onderzoeksinstituten in binnen- en buitenland. Zo hebben wij de beschikking tot de nieuwste technologie waarmee afweercellen tot op de cel in kaart kan worden gebracht (spectrale flow cytometrie, next-generation sequencing). Ook hun ontwikkeling en functie bestuderen we aan de hand van geavanceerde sorteer- en kweektechnieken. Dit wordt niet alleen onderzocht in bloed en hersenvocht, maar ook in verschillende typen breinweefsel van donoren met MS (Nederlands Herseninstituut, Amsterdam).

Samenwerking

Het team van ErasMS gelooft sterk in de kracht van samenwerking. Daarom werken we met meerdere MS onderzoekcentra en zorgcentra in Nederland samen. We hebben voor ons wetenschappelijk onderzoek een intensieve samenwerking met algemene ziekenhuizen in de regio. Verder werken we samen met andere universiteiten en universitair medische centra door heel Nederland. Om wetenschappelijk onderzoek mogelijk te maken werken we ook samen met commerciële partijen (zie belangenverstrengeling).

Om samenwerking met top-centra in het buitenland mogelijk te maken zijn we ook aangesloten bij verschillende nationale en internationale onderzoeksnetwerken. Voor deelname aan deze onderzoeken vragen we deelnemers aan onderzoek ook om, wanneer van toepassing, specifiek toestemming te geven om gegevens te mogen delen. Netwerken waaraan we deelnemen zijn: